Żydzi w Dębnie – historia i zagłada

Społeczność żydowska w okresie międzywojennym

Żydzi w Dębnie stanowili trzecią – obok Polaków i Ukraińców – najliczniejszą grupę narodowościową w okresie międzywojennym. Podczas spisu powszechnego z 1921 roku, 73 osoby zadeklarowały wyznanie mojżeszowe. Z tej liczby 56 określiło się jako Żydzi, natomiast pozostałe 17 osób zadeklarowało narodowość polską lub rusińską (ukraińską). Choć ich społeczność była niewielka, odegrała istotną rolę w lokalnym życiu gospodarczym i społecznym. Prowadzili niewielkie sklepiki, zajmowali się handlem oraz rzemiosłem. Ich historia, tragicznie przerwana przez Holocaust, stanowi ważną i wciąż mało znaną część dziejów Dębna.

Dębniańscy Żydzi prowadzili przede wszystkim handel. Ich życie koncentrowało się wokół niewielkich sklepików prowadzonych w domach. W większości żyli skromnie, a niektórzy w bardzo trudnych warunkach materialnych. Społeczność była niewielka, ale dobrze widoczna w lokalnym krajobrazie wsi.

Rodzina Engelbergów – historia lokalnego przedsiębiorcy

Najbardziej znanym przedstawicielem społeczności żydowskiej był Jakow Engelberg był synem Mendla i Sprinzy Engelbergów – kupiec i właściciel gospody oraz sklepu z materiałami budowlanymi (m.in. cementowymi dachówkami), które prowadził w Orendzie. Urodził się w Sieniawie 20.01.1872 r. i przybył do Dębna po ślubie z miejscową Żydówką Mirjam Chaną Wang, córką Matysa i Lei.

Mieli 5 dzieci:

Chaim Engelberg, ur. 1896 w Dębnie. Ożenił się z Bronią/Breindel z domu Karpf. Mieli dwoje dzieci Leah oraz Josepha Petera ur. 3 kwietnia 1920 w Rzeszowie. Rodzina mieszkała w Gdańsku. Chaim, Bronia i Leah zostali zamordowani we Lwowie w 1942 r. Joseph jako jedyny przeżył Holokaust, założył rodzinę i zamieszkał w Gwatemali. Tam zmarł w 2003 roku.

Lea Engelberg Schreiber, ur. 1904 w Dębnie. Wyszła za mąż za Pinchasa Schreibera, kupca żelaznego. Mieli dwoje dzieci: Mosze/Moses (ur. 1930) i Henia (ur. 1935). Rodzina mieszkała w Rozwadowie, skąd pochodziła rodzina Pinchasa. Gdy Niemcy wkroczyli do miasta, Mosze i jego ojciec zdołali uciec do Rosji, dotarli na Syberię, gdzie ojciec zmarł na tyfus, a jego matka i siostra zostały zabite w ciągu dnia. Mosze przeżył i mieszkał w Izraelu. Ożenił się z Chayą. W latach 50. mieszkał w Holon (Izrael). Zmarł w 2017 roku. Jego żona zmarła w 2012 r. Moshe i Chaya Schreiber zostali pochowani w Hajfie.

Eliezer Engelberg, mieszkał prawdopodobnie w Rzeszowie. W latach 50. mieszkał w Tel Awiwie (Izrael). Zmarł 2 lutego 1964 roku. Pochowany na cmentarzu Kiryat Shaul w Tel Awiwie.

Manek (Manfred, Matitiahu) Engelberg, mieszkał w Bnei-Brak (Izrael).

Edzia/Etka Rachel? Engelberg Speiser, wyszła za mąż za Dawida Speisera z Rzeszowa (ur. 1906, syna Izraela Speisera). Mieli 2 dzieci: Manfreda/Mendla (ur. 1930) i Sabinę/Sprinzę (ur. 1932). Przed wojną rodzina mieszkała w Gdańsku. Zostali zamordowani w Sieniawie w 1942 roku.

Engelberg, znany wśród mieszkańców jako Jankiel, prowadził działalność handlową co najmniej od 1911 roku. Po wybuchu wojny prawdopodobnie w 1941 roku Jakow i jego żona wyjechali do Sieniawy, gdzie zostali zamordowani przez Niemców.

Rodzina Fledelów – tragiczny los i ocalałe dzieci

Samuel Fledel, syn Chaima i Estery z domu Laub, prowadził sklep i miał koncesję na sprzedaż tytoniu. Żoną Samuela była Gitel z domu Vilkenfeld. Mieli pięcioro dzieci: Aidlę, Getzela (ur. 1914 r.), Leę (ur. 1918 r.), Riwkę (ur. 1920 r.) i Szlomo. Samuel miał brata Jakoba oraz siostrę Nechę, zamężną z Eljahu Helmanem – handlarzem nabiałem. Większość rodziny Fledelów zginęła w warszawskim getcie. Holocaust przeżyło tylko dwoje dzieci: Aidla (1912–2004), która osiedliła się na Florydzie, oraz najmłodszy syn Szlomo (ur. 1925).

Inni członkowie społeczności

W Dębnie działało kilka innych rodzin żydowskich:

Sprung – zajmował się handlem nabiałem.
Josef Laub – właściciel sklepu z towarami mieszanymi i bławatnymi przy domu nr 137.
Regina Gellieb (z domu Singer) – prowadziła sklepik z towarami codziennego użytku pod nr 409.
Izaak Singer – właściciel młyna na Chałupkach.

Ich życie toczyło się w rytmie codziennej pracy, handlu i życia religijnego, choć pozostało słabo udokumentowane w źródłach historycznych.

Zagłada dębniańskich Żydów

W 1942 roku Niemcy wydali zarządzenie o przetransportowaniu wszystkich Żydów z Dębna do Sieniawy, gdzie znajdował się obóz przejściowy. Do przewozu wyznaczono mieszkańców wsi, którzy musieli stawić się z końmi i wozami. Żydzi trafiali z Sieniawy do obozów koncentracyjnych lub ginęli na miejscu.

Pojawiały się próby ukrycia się przed zagładą. Jeden z mężczyzn próbował przeżyć samotnie, ukrywając się po piwnicach i krzakach. Mieszkańcy, obawiając się represji, wypędzali go z gospodarstw. W końcu został odnaleziony i wydany Niemcom. Inne żydowskie małżeństwo z dzieckiem znalazło schronienie w jednym z domów, lecz ostatecznie zginęło. Sprawcami ich śmierci nie byli Niemcy.

Z końcem 1942 roku żydowska społeczność Dębna przestała istnieć. Ocalało zaledwie kilka osób, większość została wymordowana, a pamięć o ich istnieniu zatarła się w powojennej rzeczywistości.